Државата ја засилува контролата над рударскиот сектор, особено во делот на концесиите кои се доделени на приватни оператори.
Според податоците од Министерството за енергетика и рударство, од почетокот на 2025 година до 1 октомври, државата раскинала вкупно 46 концесионални договори. Од овие, 35 се еднострано раскинати од страна на државата, додека на 11 договори им истекол рокот и не им бил продолжен.
Причините за овие раскинувања се повеќе и разновидни. Меѓу нив се наведуваат: непочитување на законските обврски, недоволно плаќање на концесиски надоместоци, неисполнување на еколошки стандарди, пренесување на концесии без претходна согласност, прекршување на дозволените граници на експлоатација.
Пример за вакви нарушувања е случајот со фирмата „Мелкам Инжинеринг“, која ја имала концесијата за рударска активност на локалитетот Лавинчеви во општина Гази Баба. Преземените инспекции откриле значителни неправилности во плаќањата и исполнувањето на условите, поради што договорот бил раскинат.
Во исто време, Министерството за енергетика и рударство продолжува да спроведува редовни и вонредни инспекциски надзори. За период од 10 месеци во 2025 година, извршени се вкупно 78 редовни и 170 вонредни инспекциски контроли на концесионерите, со цел да се обезбеди почитување на договорените услови.
Министерката за енергетика, рударство и минерални суровини, која неодамна го објави овие резултати, истакна дека инспекторатот на министерството моментално брои само 14 вработени, што е недоволно за ефикасно следење на сите концесии, особено во поголемите рударски региони како Прилеп и Штип. Според неа, за да се покријат сите важни рударски локалитети, ќе биде потребно да се вработат уште најмалку 14 нови инспектори. Тоа ќе овозможи подобра контрола и надзор.
Покрај строгата контрола на рударските концесии, Министерството за енергетика работи и на реформите кои се однесуваат на продолжувањето на договорите. Сега, доколку концесионерот сака да продолжи со својата активност по истекот на првичниот рок, Министерството има ограничен период во кој може да го одобри продолжувањето. Сегашните правила предвидуваат дека максималниот рок за продолжување на концесијата е 7 до 8 години, што е значително пократко од порано, кога концесиите можеа да се продолжат и на 20 до 30 години.
Во рамки на овој нов пристап, Министерството исто така се соочува со голем број судски спорови. Според информациите од министерството, државата се соочува со 6 активни судски случаи за прекршување на концесиските договори, со вкупна вредност од 421,8 милиони денари. Од овие случаи, 2 тужби биле одбиени од судот, со што државата изгубила 315 милиони денари. Но, останува уште 106,8 милиони денари во други активни процеси.
Во исто време, Министерството за енергетика има покренато 17 тужби против концесионери кои не ги исполниле своите финансиски обврски, со вкупна вредност од 32,8 милиони денари.
Министерството не се фокусира само на рударството, туку и на поттикнување на развојот на обновливите извори на енергија. Во последните неколку месеци, државата добила голем број иницијативи за изградба на нови капацитети во обновливи извори. Од вкупниот број на апликации кои пристигнале, се вклучени:
1.590 мегавати за ветропаркови,
5.052 мегавати за фотоволтаични централи,
495 мегавати за когенеративни гасни централи,
21 мегават за гасни мотори,
2.596 мегавати за самостојни батериски складишта,
288 мегавати за експериментални објекти.
Сите овие нови проекти би можеле да понудат вкупно околу 7.100 мегавати енергија до 2026 година, што би претставувало огромен напредок во обновливите извори на енергија. Сепак, како што се напоменува во извештаите, не сите од овие проекти ќе бидат реализирани, и се очекува дека некои од нив ќе се суспендираат или ќе бидат прекинати поради различни причини.
За да се обезбеди одржливоста на овие нови проекти, Министерството за енергетика и рударство предвидува донесување нови закони за геологија и рударство. Министерката најави дека околу 100 забелешки на новите закони се веќе поднесени и дека ќе следува јавна расправа за нив, која ќе се усогласува со европските стандарди. Ова ќе биде значаен чекор за усогласување на националната регулатива со законодавството на Европската унија, што ќе ја зајакне конкурентноста на македонскиот енергетски сектор и ќе поттикне инвестиции во нови технологии.
