Јавно достапни документи од различни институции и општини во Северна Македонија откриваат лични информации за граѓаните, вклучувајќи матични броеви, адреси, е-мејлови, па дури и банкарски сметки. Ова е загрижувачка појава, особено во време кога државата почнува да го применува Законот за сајбер безбедност, кој треба да ги заштити граѓаните од дигитални закани. И покрај тоа, самите институции несвесно ги отвараат вратите за потенцијални злоупотреби и создаваат услови за идни жртви на кражба на идентитет.

Еден од најсилно изразените проблеми е нефункционалната заштита од земање кредит на туѓо име, што станува масовна појава. Ова е само еден од начините на кои се злоупотребуваат личните податоци на граѓаните.

Наместо институциите да бидат штит од овие причини, тие често стануваат изворот на проблемот. Јавно објавувајќи целосни лични податоци, како што се имиња, матични броеви, адреси, е-пошта и банковни информации, тие го зголемуваат ризикот граѓаните да бидат изложени на сајбер криминал. Ваквата практика не ги штити, туку ги става во позиција на лесна мета.

Оваа ситуација не ги засега само обичните граѓани, туку и деловните субјекти и инвеститорите. Во голема мера, овие лични податоци се достапни на интернет, дури и целосен идентитет на познати бизнисмени. Проблемот е дополнително поголем бидејќи многумина од нив немаат сознание дека нивните податоци се јавни и на овој начин се изложени на ризик.

Лилјана Пецова Илиевска, експертка за дигитална безбедност од невладината организација „ИМПЕТУС“, објаснува дека овие злоупотреби се многубројни и опасни. Тие опфаќаат кражба на идентитет, финансиски измами, неовластено користење на банкарски сметки, измами преку е-пошта и социјален инженеринг. Понатаму, тие податоци може да се користат за следење на жртвите, закани и различни форми на психолошко и дигитално вознемирување.

Ова ја потенцира потребата од поголема одговорност и сериозна акција од страна на институциите, како и потребата од ефикасна примена на законите кои имаат за цел да ги заштитат граѓаните од овие закани.

Наместо институциите да бидат штит од овие причини, тие често стануваат изворот на проблемот.  Оваа ситуација не ги засега само обичните граѓани, туку и деловните субјекти и инвеститорите. Во голема мера, овие лични податоци се достапни на интернет, дури и целосен идентитет на познати бизнисмени, па дури и на лица ставени на црната листа на американски институции. Проблемот е дополнително поголем бидејќи многумина од нив немаат сознание дека нивните податоци се јавни и на овој начин се изложени на ризик.

Лилјана Пецова Илиевска, експертка за дигитална безбедност од невладината организација „ИМПЕТУС“, објаснува дека овие злоупотреби се многубројни и опасни. Тие опфаќаат кражба на идентитет, финансиски измами, неовластено користење на банкарски сметки, измами преку е-пошта и социјален инженеринг. Понатаму, тие податоци може да се користат за следење на жртвите, закани и различни форми на психолошко и дигитално вознемирување.

Ова ја потенцира потребата од поголема одговорност и сериозна акција од страна на институциите, како и потребата од ефикасна примена на законите кои имаат за цел да ги заштитат граѓаните од овие закани.

 Што прави Агенцијата?

Согласно Закон за заштита на личните податоци и европските регулативи, секоја институција мора да именува офицер или контролор за лични податоци. Тие се одговорни за проценка на ризици, анонимизација на чувствителни информации, ограничување на пристап и евиденција на обработка. Меѓутоа, во пракса сè уште има случаи на јавна објава без да се внимава на приватноста, што претставува кршење на законските обврски.

Агенцијата за заштита на личните податоци е регулаторот кој надгледува законитоста во обработката, обезбедување тајност и делува во случаи на прекршување. Примери од минатото покажуваат дека Агенцијата признава дека објавување матичен број, адреса или други детали е „несоодветно, нерелевантно и прекумерно“, и дека за такви прекршоци институциите се најдиректно одговорни. 

Реакции и активности на Агенцијата

Во 2025 година, супервизорите од Агенцијата поднеле само две барања за прекршочна постапка, од кои една казна веќе е донесена, а другата е во тек. Експертите нагласуваат дека улогата на Агенцијата треба да стане поактивна – истражување на случаите, изрекување санкции и воведување дополнителни мерки за подобра заштита.

Агенцијата препорачува:

• Спроведување процедури за анонимизација или псевдонимизација пред објавување.
• Ограничување на пристап до чувствителни податоци.
• Водење евиденција на обработката и проценка на ризикот пред објавување.
• Итна реакција при откривање на прекршување, вклучително и бришење податоци и санкционирање одговорните.

Клучна институција во целиот овој процес е Агенцијата за заштита на личните податоци. Според нив, јавното објавување на матичен број, адреса, телефонски број или банкарски информации е „несоодветно и прекумерно“, и тие имаат овластување да изрекуваат казни до 4% од годишниот приход на компаниите или институциите кои не го почитуваат законот. Меѓутоа, од почетокот на годинава, Агенцијата само двапати извршила прекршочна постапка, што посочува на недоволна реакција на системот.

Стручњаците предупредуваат дека со поинтензивната дигитализација на општеството, ризикот од сајбер напади и злоупотреби ќе расте, и ако не се подигне свеста и не се зајакнат механизмите за заштита, граѓаните ќе останат ранливи.

Во оваа светлина, дигиталната трансформација не смее да значи само брзи технолошки промени, туку и изградба на силна култура на заштита на личните податоци и јасна одговорност од страна на институциите. Јавно објавените лични податоци се повик за брза акција од сите релевантни институции, особено од Агенцијата за заштита, која треба да биде поактивен супервизор и казнувач.

Во спротивно, граѓаните ќе продолжат да бидат жртви на кражба на идентитет и други форми на злоупотреба, а технолошката револуција ќе се претвори во ноќна мора за нивната приватност.