По скратена постапка, на 18 мај, македонското собрание ја изгласа потребата за ново задолжување од 260 милиони евра. Предлогот дојде од Министерството за финансии, со  образложение дека задолжувањето е потребно за да се обезбеди стабилност и ликвидност на државниот Буџет.

Така, Македонија уште еднаш се задолжи и тоа не со толку пари колку што сакаше, туку колку што можеше да најде на светскиот пазар односно според нејзиниот актуелен кредитен рејтинг.  

Во пракса, долгот се состои од:

домашни задолжувања (државни обврзници, записи);

надворешни кредити и еврообврзници;

кредити од меѓународни институции;

гарантирани долгови за инфраструктурни проекти.

За споредба: од 2008–2010 јавниот долг изнесуваше под 30% од БДП, но се згоеми поради нерационалното трошење, најмногу со фрлање пари во т.н. проект „Скопје 2014“, поради задолжувањата во време на ковид-кризата и енергетските шокови.

Ако се разгледа структурата на долгот, ќе се види дека тој е распределен меѓу неколку големи групи. Најголемите долгови се направени со издавање државни обврзници (задолжување). Државата повеќе пати издаваше обврзници на меѓународните пазари. Нив ги купуваат инвестиционите фондови, банки, пензиски фондови и други инвеститори. Втората извор на задолжувањето се меѓународните финансиски институции. Тука спаѓаат:

World Bank – кредити за инфраструктура, реформи и развојни програми.

European Investment Bank – финансира патишта, енергетика, општини и развојни проекти. Само ЕИБ има финансирано околу 1,6 милијарди евра проекти во земјава од почетокот на соработката.

European Bank for Reconstruction and Development – инфраструктура, енергетика и приватен сектор.

International Monetary Fund – во одредени периоди обезбедува кредитни линии и стабилизациска поддршка.

Државата редовно позајмува и преку домашни државни хартии од вредност (обврзници и записи) што ги купуваат банки и институционални инвеститори во Македонија, но и физички лица.

Ако се земе јавниот долг од приближно 8,7–9 милијарди евра и население од околу 1,8 милиони жители, излегува дека секој од нас е задолжен со по 4.800–5.000 евра.

Тоа не значи дека секој граѓанин лично должи толку пари; тоа е статистичка поделба на вкупниот јавен долг на бројот на жители.

Една од најголемите причини за раст на долгот, односно за покривање буџетски дефицит е кога државата троши повеќе отколку што собира преку даноци и приходи, разликата се покрива со домашни државни обврзници, кредити, еврообврзници на меѓународните пазари.

Овој тип задолжување не оди за еден конкретен проект, туку за функционирање на буџетот: плати, пензии, социјални расходи, субвенции и други обврски.

Голем должнички товар Македонија поднесе во време на ковид-кризата (2020–2022). Тој период, државата  земаше средства за, здравствени трошоци, за поддршка на фирми, за субвенции, за плати и за спроведување на антикризните мерки.

Дел од гарантираниот долг е поврзан со електроенергетскиот систем, со државните патишта, со железницата, со комуналните и еколошките проекти.

Во претходни структури на јавниот долг, меѓу поголемите корисници биле државните патишта и инфраструктурните компании.

Ако се сведе на едноставен одговор: од секои 100 евра долг, голем дел историски оделе за патишта и инфраструктура, значителен дел за покривање на буџетски дефицити, а потоа за кризни мерки и енергетски проекти.

Еве приближна временска линија како се движел јавниот долг во време на различни влади. Треба да се има предвид дека долгот не расте само поради една влада — влијаат и светски кризи, каматни стапки, ковид, енергетски шокови и наследени обврски.

Период        Приближна состојба          Што се случуваше

2006–2008     околу 20–25% од БДП       Релативно низок јавен долг

2009–2016 (влади предводени од ВМРО-ДПМНЕ)

                     раст кон ~35–40%+          Поголеми инфраструктурни проекти, задолжувања и буџетски дефицити

2017–2019 (влади предводени од СДСМ)   

                      околу ~40–50%                   Продолжено финансирање на буџетот и инфраструктурата

2020–2022           над ~50%                      Ковид-помош, здравствени трошоци, економски мерки; врвот беше во периодот по пандемијата

2024–2025  околу  51–55% од БДП           Долгот останува висок, но со обиди за стабилизација

Во апсолутни бројки промената е голема: од приближно 1,4 милијарди евра во 2008 до околу 8,75 милијарди евра во 2025.

Важно е и едно појаснување: често во јавноста се слуша „таа влада го направи целиот долг“, но во реалноста секоја следна влада враќа стари кредити, зема нови кредити, рефинансира еврообврзници, покрива тековни буџетски дефицити.

Колку плаќа Македонија за камати?

Во последните години Македонија плаќа стотици милиони евра годишно за камати и сервисирање на долговите. Дел од растот доаѓа од повисоките светски каматни стапки по 2022 година. Кога каматите растат во светот, поскапо станува и новото задолжување на државата.

Пример: деветтата еврообврзница од 2023 беше издадена со 6,25% камата, што беше значително повисоко од некои претходни периоди со пониски стапки.

Најпознати еврообврзници на Македонија

2014: 500 милиони евра, камата 3,975% – подоцна целосно отплатена.

2021: 700 милиони евра, камата 1,625% – тогаш беше меѓу пониските стапки и дел од средствата се користеа и за последици од ковид-кризата.

2023: 600 милиони евра, камата 6,25%, главно за рефинансирање на постари обврски што доспеваа за отплата.

До 2025 дел од претходните еврообврзници беа отплатени, а државата продолжи со рефинансирање на дел од обврските.

Една важна работа: државите често не го „гасат“ долгот одеднаш. Често стар долг се отплаќа со нов, но под подобри услови ако каматите се поповолни. На пример, Македонија отплати еврообврзница од 500 милиони евра и ја замени со задолжување со пониска камата во тој период.

Ако го сведеме на едноставна слика: кога Македонија зема кредит од 500 милиони евра со камата од 6%, само каматата може да биде околу 30 милиони евра годишно, без да се смета враќањето на главниот долг.

Македонија и соседите

Ако ја споредиме Македонија со соседите и дел од ЕУ, важно е да се гледаат две работи истовремено: колкав е долгот како процент од економијата (долг/БДП) и колкав долг „паѓа“ по жител.

Земја        Долг / БДП Приближен долг по жител

Македонија    ~52–58%          ~4.800–5.300 €

Србија          ~50–53%          ~7.000–8.000 €

Бугарија       ~24–26%           ~4.000–4.500 €

Просек на ЕУ  ~80–82%          многу варира

Грција          >140%              многу висок

Германија      ~60–65%       значително повисок во апсолутен износ

Податоците се менуваат по квартали и години, но Македонија во моментов не е меѓу најзадолжените земји во Европа; има земји со многу повисок јавен долг. Сепак, за помала економија важна е не само големината на долгот, туку и колку чини неговото сервисирање (камати).

Еден интересен пример:

Бугарија има релативно низок јавен долг споредено со повеќето земји во ЕУ.

Грција има многу висок долг како процент од БДП.

Македонија и Србија се некаде во средина според балкански рамки.

И уште една работа што често се пропушта: голем долг не значи автоматски економски проблем, а мал долг не значи автоматски силна економија. Поважно е дали парите се користат за работи што создаваат идна вредност — патишта, железници, енергетика, индустрија и инвестиции — или само за тековни трошоци и дефицити.

Македонија одамна се карактеризира со непродуктивно трошење, најмногу со финансирање на сопстрвената непродуктивна партиска администрација и со загуби на финасиски средства на кои никогаш и не им е влезено во трагата. Затоа и еден од условите што го поставува Европската унија за прием на Македонија во нејзиниот сојуз е владеењето на правото и ефикасноста на судскиот систем.